Garğabær, febrúar 2006

 

Mælingar á PAH-efnum í andrúmslofti.

 

Niğurstöğur úr mælingum heilbrigğiseftirlits Hafnarfjarğar- og Kópavogssvæğis á PAH-efnum í andrúmslofti í Áslandshverfi í Hafnarfirği haustiğ 2005[1].

 

Svonefnd PAH-efni[2], eğa ,,fjöl-arómatísk vetniskolefni’’ geta haft heilsuskağleg áhrif.   Şau  myndast m.a. viğ ófullkominn bruna á kolefnisríku efni og eru óhjákvæmilegur fylgifiskur borgar- og iğnağarsamfélaga.  Fjölmörg PAH-efni greinast í andrúmslofti og telst hluti şeirra hafa umtalsverğ krabbameinsvaldandi áhrif. 

Loftgæğamælingar fara fram á Stórhöfğa í Vestmannaeyjum[3].  Niğurstöğur mælinga á PAH-efnum sına ağ heildarstyrkur şessara efna í loftmössum, sem eru ağ berast frá Ameríku eğa Evrópu, er undir eğa viğ greiningamörk sem eru talin 0,01 ng/m3.  Styrkur şessara efna á meginlöndunum er til muna meiri en şau skolast úr andrúmsloftinu á leiğ sinni til landsins.  Líta má svo á ağ sá styrkur PAH-efna sem mælist á Stórhöfğa sé bakgrunnsgildi fyrir Ísland.

            Mikilvirkustu uppsprettur PAH-efna í andrúmslofti eru bílaumferğ, ımsar brennslur og ımiss iğnağarstarfsemi og şá einkum álbræğslur og tengd starfsemi.  Íslensk stjórnvöld telja ağ 67%[4] af myndun PAH í andrúmslofti á Íslandi komi frá áliğnaği. 

Engar PAH-mælingar hafa fariğ fram í andrúmslofti á Íslandi ef frá eru taldar mælingar í vinnuumhverfi í álbræğslum og tengdum iğnaği.  Evrópusambandiğ hefur gefiğ út fyrirmæli[5] til sinna ağildarríkja ağ şau vakti tiltekin efni í andrúmslofti, ş.m.t. PAH-efni og eiga ríki innan ESB-svæğisins ağ setja sér markmiğ ağ tryggja ağ styrkur tilgreindrar efna í andrúmslofti verği undir ákveğnum mörkum og einnig er şeim ætlağ ağ upplısa almenning um stöğu mála innan tilgreindra tímamarka. 

                Í ljósi ofangreinds ákvağ Heilbrigğisnefnd Hafnarfjarğar- og Kópavogssvæğis ağ fara út í rannsóknir á styrk PAH-efna í andrúmslofti.  Á tiltölulega litlu svæği, á iğnağarsvæğinu í Helluhrauni í suğurhluta Hafnarfjarğar, er ağ finna hugsanlegar uppsprettur PAH-efna.  Auk álversins í Straumsvík eru şar endurvinnslustöğ fyrir skautleifar, úrvinnslustöğ fyrir málm-úrgang, malbikunarstöğ auk stofnbrautar, ş.e. Reykjanesbrautin, sem er skammt undan meğ miklum umferğarşunga[6]. 

            Ákveğiğ var ağ hafa mælistöğina í jağri nærliggjandi íbúğarbyggğar sem er í námunda viğ áğurnefnda stofnbraut og iğnağarhverfiğ.  Mælistöğinni var valinn stağur meğ tilliti til vöktunar á umhverfi almennings í íbúğarhverfi sem og til ağ kanna hvort íbúğarhverfi væri hugsanlega undir nokkru mengunarálagi.  Mælingarnar fóru fram haustiğ 2005, alls voru tíu sıni tekinn.  Eins og vikiğ verğur betur ağ síğar í skırslunni, sına mæliniğurstöğur ağ PAH-efni mælast í hærri styrk en bakgrunnsgildi frá Stórhöfğa.  Mismunurinn verğur ağ teljast PAH mengun  af innlendum uppruna.  Mengunin kemur frá umferğ, şess vegna frá öllu höfuğborgarsvæğinu og iğnağarstarfsemi.  Styrkur mengandi efna verğur hins vegar ağ teljast lítill ef evrópsk viğmiğ eru höfğ til samanburğar.

 

Mynd 1. Stağsetning sınistökustağar.

Loftgæğastöğ heilbrigğiseftirlitisins ağ Hvaleyrarholti
 

Stağsetning sınistökubúnağar
 

                                               Álveriğ liggur um 3 km frá mælistöğinni viğ Blikaás

 

            Iğnağarsvæğiğ í Helluhrauni.

 

Veğurfar ræğur miklu um dreifingu PAH-efna frá upprunastağ.  Vindátt og vindstyrkur skipta miklu og einnig úrkoma.  Hitastig lá á bilinu 0 – 10°C nema síğustu tvo mælidagana şegar hitinn fór undir frostmark[7].

            Vindrósir (tíğnidreifing vindátta sem byggir á 24 mælingum á sólarhring) voru gerğar fyrir alla sınatökudagana og endurspeglar şau ağ veğurfariğ á sınitökudögunum voru svipağ eins og veğurfariğ var haustiğ 2005.

 

Niğurstöğur mælinga

Mynd 6: Heildarmagn PAH í sınum,  haustiğ 2005

           

 

            Meğ şví ağ bera saman hlutfallslegan styrk einstakra PAH-efna má fá vísbendingar um uppruna PAH-efnanna.  Hvort t.d. şau eiga frekar uppruna sinn viğ brennslu eldsneytis í bílvélum eğa frá álbræğslum.  Í borgar- og iğnağarsamfélögum er sjaldnast ein afgerandi uppspretta nema ef sınatökustağur er valinn nærri slíkum stağ.  má áætla ağ niğurstöğur mælinga nr. 2, 6, 8 og 10 bendi til şess ağ şá daga hafi mæld PAH-mengun átt ağ stórum hluta sitt upphaf frá álframleiğslu.  Öğru máli gegni um şá daga sem mælingar nr. 3, 4, 5 og 9 fóru fram.  Hlutföll PAH-efna voru şá töluvert önnur. 

Önnur leiğ bendir gefur sterkar vísbendingar um ağ PAH-efni í mælingum nr. 1 og 2 hafi uppruna sinn frá álframleiğslu og ağ mæling nr. 9 sé ağ mestu magni komin frá umferğarmengun. 

 

Tafla 3.

Efni

Nr

Heiti PAH-efni

Efni

Nr

 

Heiti PAH-efni

Efni

Nr

 

Heiti PAH-efni

1

Naphtalene *

14

2-Methylanthracene

27

Benzo(a)fluoranthene

2

2-Methylnaphtalene

15

9-Methylphenanthrene

28

Benzo(e)pyrene

3

1-Methylnaphtalene

16

1-Methylphenanthrene

29

Benzo(a)pyrene *

4

Biphenyl

17

Fluoranthene *

30

Perylene

5

Acenaphthylene *

18

Pyrene *

31

Indeno(1,2,3-cd)pyrene *

6

Acenaphthene *

19

Benzo(a)fluorene

32

Dibenzo(ac/ah *)anthracene

7

Dibenzofuran

20

Retene

33

Benzo(ghi)perylene *

8

Fluorene *

21

Benzo(b)fluorene

34

Anthanthrene

9

Dibenzothiophene

22

Benzo(ghi)fluoranthene

35

Coronene

10

Phenanthrene *

23

Cyclopenta(cd)pyrene

36

Dibenzo(ae)pyrene

11

Anthracene *

24

Benz(a)anthracene *

37

Dibenzo(ai)pyrene

12

3-Methylphenanthrene

25

Chrysene */Triphenylene

38

Dibenzo(ah)pyrene

13

2-Methylphenanthrene

26

Benzo(b */j/k*)fluoranthenes

 

 

* PAH-efni á lista EPA (Environmental Protection Agency-Bandaríkin)

 

Samantekt

Til PAH-efna flokkast fjöldi efna.  Sum şeirra hafa veruleg krabbameinsvaldandi áhrif í fólki, önnur ekki.  Şau valda einnig álagi fyrir ağrar lífverur en manninn en lífverur eru mis næmar fyrir şessum efnum og eins er breytilegt milli şeirra hvağa efni eru şeim skağleg og hver skağlaus.   Dreifing şeirra frá myndunarstağ er einnig mjög breytileg.  Sum şeirra eru talin falla til ağ gera fljótlega til jarğar en önnur geta borist nokkuğ langt frá myndunarstağ.  Í mæli- eğa rannsóknastöğ á Stórhöfğa í Vestmannaeyjum eru şessi efni mæld í andrúmslofti sem eru ağ berast frá Ameríku og Evrópu.  Niğurstöğur şağan benda til şess ağ bakgrunnsgildi á Íslandi séu viğ greiningarmörk.  

Í iğnağarsamfélögum vestur-Evrópu eru şessi efni vöktuğ reglubundiğ og hefur Evrópusambandiğ gefiğ út sérstök fyrirmæli şar ağ lútandi til sinna ağildarríkja. Heilbrigğis-nefnd Hafnarfjarğar- og Kópavogssvæğis stóğ fyrir şessari rannsókn á styrk PAH-efna í andrúmslofti í Áslandshverfi í Hafnarfirği.  Engar hliğstæğar mælingar í byggğ hafa áğur fariğ fram á Íslandi.  Ástæğa fyrir ákvörğun nefndarinnar er ağ hún hefur taliğ, ağ brınt sé ağ fara út í slíkar rannsóknir á Íslandi og şá ekki síst á svæği nefndarinnar şar sem á tiltölulega litlu svæği, á iğnağarsvæğinu í Helluhrauni í suğurhluta Hafnarfjarğar, er ağ finna margar hugsanlegar uppsprettur PAH-efna.  Şá eru uppi áform um umtalsverğa stækkun álbræğslunnar í Straumsvík, um ağra iğnağaruppbyggingu á svæğinu auk şess sem ljóst er ağ umferğ muni aukast verulega meğ uppbyggingu nırra şéttbyggğra íbúğahverfa.

            Meğ şessari rannsókn og stöğumatsskırslu vill heilbrigğisnefnd leggja mat á loftgæği og styrk loftborinna heilsuskağlegra efna í íbúğahverfi nærri iğnağarsvæğinu sunnan Hafnarfjarğar og í námunda viğ umferğarşunga stofnbraut.  Niğurstöğurnar eru nokkuğ ljósar.   Áhrif iğnağarstarfsemi og borgarsamfélags á loftgæği eru greinileg.  Um leiğ er ljóst ağ styrkur şessara skağlegu efna mælist hér mun lægri en şekkist víğa í nágrannalöndum okkar.  Ekki er nein ástæğa til ağ ætla ağ heilsufar íbúa á svæğinu sé í hættu eins og stağan er í dag.

Samkvæmt greiningum á upprunna PAH-efna má leita líkur á ağ í tveimur tilvikum af tíu koma mengunin greinilega ağ stórum hluta frá áliğnaği. Í öğrum tilvikum er uppruninn óskır eğa á ağ verulegu leyti uppruna í borgarsamfélaginu.  Ekki má şó alhæfa um of um mengunarstyrk PAH-efna í umhverfinu út frá şessum niğurstöğum einum.  Bæği er sınafjöldi lítill, hann bundinn viğ hluta af ári og taka şarf meira miğ af ımsum umhverfisşáttum viğ frekari túlkun gagna.

 

Lokaorğ

Til PAH-efna flokkast fjöldi efna.  Sum şeirra hafa veruleg krabbameinsvaldandi áhrif í fólki. Í iğnağarsamfélögum vestur-Evrópu eru şessi efni vöktuğ reglubundiğ og hefur Evrópu-sambandiğ gefiğ út sérstök fyrirmæli şar ağ lútandi til sinna ağildarríkja.  Şağ er mat Heilbrigğisnefndar Hafnarfjarğar- og Kópavogssvæğis ağ slíka vöktun şurfi ağ taka upp á Íslandi og viğ vöktun íbúğahverfa vegna şungra umferğaræğa, nærliggjandi iğnağar og eins frá einstökum mengunaruppsprettum.  Meğ slíkum mælingum má ná betri árangri viğ alla skipulagsvinnu.  Slíka vöktun şarf ağ taka upp hiğ fyrsta en um leiğ er ljóst ağ slík vöktun verğur ekki bundin viğ einn ákveğinn og tiltekinn stağ.  Heilbrigğisnefnd telur nauğsynlegt ağ hafnar verği loftgæğamælingar í færanlegri mælistöğ sem um leiğ sé útbúin til ağ taka PAH-sıni.

 

 

 

Tore Skjenstad

heilbrigğisfulltrúi

 


[1] Umsjón meğ mælingum og skırlsugerğ var á hendi Tore Skjenstad heilbrigğisfulltrúa.

[2] Um er ağ ræğa tiltölulega stóran flokk efna sem samansett eru af arómatiskum vetniskolefnum og innihalda einungis vetni (H) og kolefni (C). 

[3] Kristín Ólafsdóttir, 2003. Mælingar á PAH-efnum viğ Stórhöfğa í Vestmannaeyjum árin 2002 og 2003 á vegum rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræği.

[4] Heimild 1.  Umhverfisstofnun; Útstreymi POP frá Íslandi (skırslu Íslands til CLRTAP vegna POP-bókunin)

[5] Heimild 2.  EB-reglugerğ nr. 2004/107/EC.  Fjallar um arsen (As), kadmíum (Cd), kvikasifur (Hg), nikkel (Ni) og  fjölarómatisk vetniskolefni (PAH) í lofti.  Innleiğing er væntanleg.

[6] Heimild 3.  Umferğartölur 2004, frá heimasíğu Vegagerğarinnar; vegagerdin.is/vefur2.nsf/pages/ua_umferd.html.   Meğalumferğ 2004 var um 17.300 bifreiğa á sólarhring

 

[7] Á heimasíğu heilbrigğiseftirlitsins (heilbrigdiseftirlit.is) má nálgast ítarleg veğurgögn fyrir sınatökudagana.