I. / 2009

Loftgæðavöktun

Álalind 1 í Kópavogi

Tímabilið 29. september 2008 til 1. júní 2009

Mælistöðin á lóð Áhaldahúss Kópavogs að Álalind 1.

Staðsetning mælistöðvar á mælitíma, á lóð Áhaldahúss Kópavogs

Höfundar: Tore Skjenstad heilbrigðisfulltrúi

Páll Stefánsson heilbrigðisfulltrúi

Heilbrigðiseftirlit Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis

Garðatorg 7, Garðabæ. Sími 550 5400

Netfang: hhk@heilbrigdiseftirlit.is

Vefsíða: www.heilbrigdiseftirlit.is (sjá loftgæði í Kópavogi)

13. júlí 2009

Loftgæðavöktun, Álalind 1 í Kópavogi dagana 29. september 2008 til 1. júní 2009

Loftgæðamælistöðin í Kópavogi var staðsett á á lóð Áhaldahúss Kópavogs að Álalind 1 á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009. Í skýrslu þessari er gerð grein fyrir helstu niðurstöðum mælinga. Skýrslan skiptist í eftirtalda kafla;

I Samantekt á niðurstöðum,

II Niðurstöður mælinga,

III Athyglisverð frávik.

Mælistöðin er sjálfvirk. Um er að ræða símælingar sem ætlað er að vera aðgengilegar almenning á heimasíðu Heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis; www.heilbrigdiseftirlit.is. Stöðinni var valinn staður á lóð Áhaldahúss Kópavogs að Álalind 1 í um 200 metra fjarlægð frá Fífuhvammsvegi og um 300 metra frá Reykjanesbraut á svæði sem skipulagt hefur verið undir þétta og háreista byggð verslunar-, skrifstofu- og þjónustuhúsnæðis. Þó stöðin hafi verið staðsett í 8 mánuði á Álalind og þar af allan veturinn var lítið um stórviðri og mældist vindur yfir 5 m/s aðeins í 10% tilvika en um 50% undir 2.5 m/s. Skilyrði til mælinga töldust því góðar.

I Samantekt á niðurstöðum

Mengunarefni sem mæld voru og helstu niðurstöður;

Svifryk, (PM2,5 og PM10)

Styrkur svifryks var vel undir öllum viðmiðunarmörkum allan tímann. Einn dag mældist talsverð mengun og er grein fyrir ástæðunni í skýrslunni. Þann dag barst mengað loft, sennilega frá Evrópu, yfir höfuðborgarsvæðið.

Brennisteinsvetni, H₂S

Brennisteinsvetni í andrúmslofti á höfuðborgarsvæðinu má fyrst og fremst rekja til Jarðvarmavirkjana á Hengilsvæðinu (Hellisheiðavirkjun og Nesjavallavirkjun) en einnig að hluta til hvera. Styrkur er almennt lítill en þó komu greinilegir toppar í austanáttum þegar vind leggur frá ofangreindum virkjunum. Þann 3. febrúar 2009 mældist styrkur H₂S yfir viðmiðunarmörkum. Heilbrigðisnefnd samþykkti ályktun þar sem áhyggjum er lýst á fundi 30. mars og beindi henni til umhverfisyfirvalda.

Brennisteinsdíoxíð, SO₂

Á höfuðborgarsvæðinu eru helstu uppsprettur brennisteinsdíoxíðs álverin í Straumsvík og á Norðurtanga, skip í höfnum og ekki síður akstur diselbifreiða. Þá oxast brennsisteinsvetni, H₂S, yfir í SO₂ sem skýrir að hluta mælt magn. Styrkur SO₂ er almennt lágur.

Köfnunarefnisoxíð, NO, NO₂, NO_X

Til köfnunarefnisoxíða flokkast nokkur efni, oft kölluð NOx-efni. Styrkur köfnunarefnisoxíða var lágur á tímabilinu en vitað er að styrkur þessarra efna á höfuðborgarsvæðinu er jafnan mestur í froststillum að vetri til.

Í skýrslunni og á heimasíðu heilbrigðiseftirlits, www.heilbrigdiseftirlit.is., má sjá hver viðmiðunarmörk eru fyrir hin ýmsu efni og hvað gert er ráð fyrir að styrkur einstakra efna megi oft fara yfir þau mörk svo ásættanlegt teljist. Sérstök athygli skal vakin á því að viðmiðunarmörk eru ákvörðuð mun strangar en eiginleg hættumörk. PS, TS.
II Niðurstöður mælinga við Álalind á tímab. 29. september 2008 til 1. júní 2009.

Stöðinni var valinn að þessu sinni staður á lóð Áhaldahúss Kópavogs að Álalind 1. Með því var verið að kanna loftgæði (núverandi grunngildi) á svæði sem skipulagt hefur verið undir þétta og háreista byggð verslunar-, skrifstofu- og þjónustuhúsnæðis. Staðsetning var í um 200 metra fjarlægð frá Fífuhvammsvegi og um 300 metra frá Reykjanesbraut og um 400 metra frá mislægum gatnamótum þessarra stofnbrauta.

Rekstur stöðvarinnar gekk vel á tímabilinu en þó komu upp nokkur minniháttar vandamál með einstök mælitæki og er gerð grein fyrir þeim í umfjöllun að aftan.

Loftgæði við Álalind eru góð. Á mælitíma reyndust þau vera vel innan samþykktra umhverfis- og heilsufarsmarka. Dæmigerð mengun frá umferð (NO_X) reyndist ekki mikil á tímabilinu, magni svifryks var einnig vel neðan viðmiðunarmarka reglugerða. Í kafla um ,,athyglisverð frávik’’ er greint frá tilfelli þar sem loftmengun barst hingað frá Evrópu við sérstök veðurskilyrði og einnig er þar vikið að mengunartoppum (H₂S)er tengjast orkuöflunar-svæðunum við Nesjavelli og á Hellisheiði.

Veðurfar á mælingatíma

M1. Vindrós Sýnir meðal vindhraða sem hlutfall af vindátt á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009.

Tíðnitafla Sýnir breytilegan vindstyrk á tímabilinu. Um 10% tímans (9.0 + 1.1 + 0.0 = 10.1) var vindstyrkur yfir 5 m/sek en liðlega 50% (40.4 + 10.7 + 2.6 = 53.7) undir 2.5 m/sek.

Austlægir vindar voru algengastir en einnig suðaustan- og suðvestanvindar. Norðan- og norðvestanáttir mældust vart

Vindrósir innan höfuðborgarsvæðisins eru nokkuð breytilegar eftir hvar mælt er. Ráða því væntanlega bæði mannvirki næst mælistað og landslag. Þannig mælast norðanáttir (NNV, N og NNA) í um 15% mælinga á Einarsnesi í Rvík. en mældust vart í Jaðarseli í Rvík og í Álalind á sama tímabili

Vindrós við Jaðarsel í Reykjavík á sama tímabili	Vindrós við Einarsnes í Reykjavík á sama tímabili

II Niðurstöður mælinga; Einstök efni

Gróft svifryk PM10 og fínt svifryk PM2,5

Svifryki er skipt í gróft og fínt svifryk. Gróft svifryk er frá 2,5 - 10 µm en það sem er undir 2,5 µm telst fínt svifryk. Evrópsk heilsuverndarmörk miðast við gróft svifryk (PM10) en þó er talið að fínna rykið (PM2.5) sé skaðlegra. Þess er vænst að evrópsk heilsuverndarmörk verði sett fyrir fínt ryk

M2. Vindrós sýnir tengsl vindáttar og styrks grófs svifryks (PM10) í andrúmslofti á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009	Kópavogur Álalind 1
	Tíðnitafla Sýnir styrk grófs svifryks í andrúmslofti
M3. Vindrós sýnir tengsl vindáttar og styrks fíns svifryks (PM2,5) í andrúmslofti á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009 Umtalsvert lægri styrkur fíns svifryks mælist en grófs svifryks
	Tíðnitafla Styrkur fíns svifryks í andrúmslofti var að jafnaði ekki mikill en þó greinilega nokkuð breytilegur. Hann var í liðlega 90% tilvika undir 15µg/m^3

M4. Rauður ferill, styrkur grófs svifryks (M10) í andrúmslofti. Sýnir dags meðaltöl á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009	Kópavogur Álalind 1
	Rauða lárétta línan (efst) sýnir viðmiðunarmörk, 50 µg/m^3 Snemma í febrúar komu fram truflanir í ryk-mælingum, líklegast vegna fínna ískrystalla í inntakslofti. Þær hurfu þegar gripið hafði verið til viðeigandi mótvægisaðgerða
M5. Blár ferill, styrkur fíns svifryks (PM2,5) í andrúmslofti. Sýnir dags meðaltöl á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009
	Ískrystallar trufluðu einnig mælingar á fínasta rykinu Þá voru greinilegar truflanir í mælingum á fínryki í desember en þó einkum í janúar

Evrópsk heilsuverndarmörk er 50 µg/m³ og miðast við gróft svifryk (PM10). Um er að ræða sólarhrings meðaltöl og er miðað við að slíkt ástand vari ekki oftar en 18 sólarhringa á ári. Talið að fínna rykið (PM2.5) sé skaðlegra og er talið líklegt að í nánustu framtíð verði viðmiðunarmörk miðuð við þann flokk svifefna.

Ryk mældist hæst þann 13. maí en þá barst mengað loft frá Evrópu yfir höfuðborgarsvæðið.

II Niðurstöður mælinga; Einstök efni

Brennisteinsvetni, H₂S

Talið er að brennisteinsvetni í andrúmslofti á höfuðborgarsvæðinu megi fyrst og fremst rekja til hverasvæða. Styrkur er almennt lítill en þó komu greinilegir toppar í austanáttum frá virkjunum á Hellisheiði og Hengilsvæðinu.

M6. Vindrós sýnir tengsl vindáttar og styrks H2S í andrúmslofti á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009	Kópavogur Álalind 1
	Tíðnitafla Styrkur brennisteinsvetnis H2S er lágur nema í austlægum áttum. Á móti kemur að austlægar áttir eru algengar á höfuð-borgarsvæðinu Í um 18.5% tímans fór styrkurinn yfir 7 µm og yfir 15 µm í 14.2% mælinga
M7. Rauður ferill, styrkur brennisteinsvetnis, H2S í andrúmslofti. Sýnir dagsmeðaltöl á tímabilinu 29. september 2008 til 1. júní 2009
	Styrkur H2S í andrúmslofti var greinilega mestur þegar vindar voru austanstæðir Þann 3.2.2009 fór styrkur H2S yfir heilsuverndarvið-mið Alþjóða heil-brigðisstofnunar-innar á mæli-stöðvum á höfuð-borgarsvæðinu

Alþjóða heilbrigðisstofnuninni (WHO) hefur gefið út heilsuverndarviðmið sem er 150 µg/m³ fyrir sólarhringsmeðaltöl. Brennisteinsvetni er skaðlegt heilsu í miklum styrk (15.000 µg/m³) og langtímaáhrif við lægri styrk er talið geta valdið heilsutjóni.

Rúmlega 50% almennings finnur lykt af brennisteinsvetni (kveralykt) við styrk yfir 35 µg/m³. Lyktin er oft greinileg í efribyggðum á höfðuborgarsvæðinu. Þann 6. mars 2009 var lyktin það slæm í kringum Urriðakotsvatn (Kauptún) í Garðabæ að fólk fældist frá. Vegna þessa samþykkti heilbrigðisnefnd eftirfarandi á fundi sínum þann 30. mars 2009:

“ Það er mat heilbrigðisnefndar að loftmengun frá virkjanasvæðinu á og við Hellisheiði sé komin á það stig að hún sé farin að valda fólki á höfuðborgarsvæðinu óþægindum þegar veðurskilyrði eru íbúðasvæðunum óhagstæð. Finna þarf lausn á þessu í samræmi við markmið, gildissvið og meginreglur reglugerðar um loftgæði nr. 787/1999 og vekur heilbrigðisnefnd athygli Umhverfisstofnunar og Umhverfisráðuneytis á málinu. ”

II Niðurstöður mælinga; Einstök efni frh.

Brennisteinstvíoxíð, SO₂

Talið er að brennisteinstvíoxíð (brennisteinsdíoxíð), SO₂, í andrúmslofti á höfuðborgar-svæðinu megi fyrst og fremst rekja til brennslu á dísel- og svartolíu ásamt brennslu á kolum og kolaskautum. Á höfuðborgarsvæðinu eru helstu uppsprettur álverið í Straumsvík og á Norðurtanga, skip í höfnum og akstur diselbifreiða. Þá oxast brennisteinsvetni, H₂S, yfir í SO₂ sem skýrir að hluta mælt magn. Heilsuverndarmörk fyrir SO₂ (skv. reglugerð nr. 251/2002) er 125 µg/m³ sem meðaltal yfir einn sólarhring. Sambærileg meðaltalsgildi fyrir klukkustund er 300 µg/m³. Mælingar sýna að styrkur brennisteinstvíoxíðs er mjög lágur á höfuðborgarsvæðinu. Mælist í fáeinum µg/m³. Mælingar að Álalind sýndu sömu niðurstöður.

Köfnunarefnisoxíð, NOx

Í vetrarstillum má stundum sjá gula slikju yfir höfuðborgarsvæðinu. Ástæðan er hár styrkur köfnunarefnisoxíða (NOx-sambanda). Mælingar hafa sýnt að á slíkum dögum fer magn köfnunarefnisdíoxíða stundum yfir svo nefnd ,,sólarhrings viðmiðunarmörk’’ en slíkt ástand mældist ekki við Álalind veturinn 2008 til 2009.

Helstu köfnunarefnisoxíðin eru NO og NO₂. Önnur NOx-sambönd s.s. N₂O₂, N₃O₂ ofl. myndast m.a. við bruna í vélum en eru í óverulegum styrk.

Köfnunarefnismonoxíð, NO

Við bruna í vélum myndast köfnunarefnismónoxíð (NO) þegar köfnunarefni og súrefni hvarfast saman við hátt hitastig. Talið er að þrír fjórðu losunar NO í andrúmsloft af mannavöldum á Íslandi komi frá fiskiskipaflotanum. Í andrúmsloftinu oxast köfnunarefnis-mónoxíð smám saman yfir í köfnunarefnisdíoxíð (NO₂).

Köfnunarefnisdíoxíð, NO₂

Heilsuverndarmörk fyrir NO₂ (sólarhringsmeðaltöl og að hámarki sjö sinnum á ári) er 75 µg/m³ en viðmiðunarmörk 110 µg/m³ fyrir eina klukkustund í tiltekinn fjölda skipta (skv. reglugerð nr. 251/2002).

Mælingar að Álalind sýndu greinilega lágan styrk langt undir sólarhrings viðmiðunarmörkum en vegna lítilsháttar bilunar í tækjabúnaði misfórust mælingar á síðari hluta tímabilsins. Þá þarf að leiðrétta mæligildi fyrir hluta tímabils vegna kvörðunarmála.

III Athyglisverð frávik

A. Mengað loft frá Evrópu

World Data Center for Remote Sensing of the Atmosphere (http://wdc.dlr.de/) gefur daglega út mengunarspár fyrir Evrópu. Meðfylgjandi mynd sýnir styrk svifryks (PM10) í loftmössum yfir Evrópu 23. til 24. desember 2009. Þessi loftmassi barst með suðaustanvindum til Íslands. Mengunin mældist greinilega í stöðinni í Kópavogi eins og í öðrum stöðvum á höfuðborgarsvæðinu. Slíkir loftmassar berast annað slagið til Íslands og yfir höfuðborgar-svæðið.

Rauður ferill, Gróft svifryk (PM10,) Sýnir klst. meðaltöl dagana 22. til 24. desember 2009, báðir dagar meðtaldir		Kópavogur
		Rykmengun Loftmengunin kom fram sem mikil aukning í rykmengun Mengunin mældist greinilega í Kópavogi
Gróft svifryk (PM10,)	Reykjavík Grensásvegur
	.. og í stöðinni á Grensásvegi

III Athyglisverð frávik

B. Brennisteinsmengun (H₂S)

Í stöðugri austanátt berst brennisteinsmengun (H₂S) frá virkjanasvæðunum á Hellisheiði og Nesjavöllum yfir höfuðborgarsvæðið. Þann 3. febrúar 2009 fór H₂S mengun á höfuðborgarsvæðinu í fyrsta sinn í heilann sólarhring yfir viðmiðunarmörk.

	Við Álalind í Kópavogi 30. janúar til 4. febrúar 2009
	Á Hvaleyrarholti í Hafnarfirði 30. janúar til 4. febrúar 2009
	Við Grensásvegi í Reykjavík 30. janúar til 4. febrúar 2009

III Athyglisverð frávik

C. Rykmengun um áramótin 2008 til 2009

Heilbrigðiseftirlitið hefur um langt skeið unnið markvisst að því að tryggja að óæskilegur eldsmatur fari ekki á áramótabrennur. Áður þekktist að alls konar úrgangi væri fargað á brennum en nú orðið heyrir það til undantekninga ef reynt er að læða þangað öðru en hreinu timbri. Um leið hefur brennum fækkað nokkuð og stærð þeirra er orðin hóflegri en áður. Fullyrða má að loftmengun frá brennum hafi minnkað með árunum en á móti kemur að loftmengun frá flugeldum hefur aukist á sama tíma.

Mikil rykmengun mældist í stöðinni í Álalind í Kópavogi um áramótin 2008 til 2009

Rykmengun á Hvaleyrarholti í Hafnarfirði um áramótin 2008 til 2009

13. júlí 2009

PS, TS.