Skýrsla um eftirlit með fiskvinnslufyrirtækjum 2002.

Sumarið 2002 fór fram úttekt á umhverfismálum fiskvinnslufyrirtækja á svæði heilbrigðiseftirlitsins. Fyrirtækin reyndust 28 og hefur þeim fækkað um tug frá áþekkri úttekt haustið 1999. Samdráttur í landvinnslu er greinilegur og meiri en þessar tölur gefa tilefni til að ætla því vinnsla hefur einnig dregist saman hjá hluta þeirra fyrirtækja sem eru í rekstri. Nokkur ný fyrirtæki hafa tekið til starfa á tímabilinu. Í raun hafa því fleirri en tíu fyrirtæki hætt rekstri frá fyrri úttekt. Einnig hafa nokkur fyrirtæki flutt sig í hentugra húsnæði.

Mynd 1. Spurt var um starfsmanna-fjölda þegar eftirlit fór fram. Hafa þarf í huga að fjöldi starfsmanna er nokkuð breytilegur í mörgum fyrirtækjum eftir árstíma.

Eftirlitsmaður heimsótti öll fyrirtækin og fór yfir eftirlitsþætti og aflaði upplýsinga í viðurvist forsvarsmanns eða staðgengils hans. Sum fyrirtæki fengu fleiri en eina heimsókn en eftirlit var að mestu framkvæmt af Sigrúnu I. Jóhannsdóttur eftirlitsmanni. Eftirlitsskýrsla var gerð fyrir hvert fyrirtæki og hún send viðkomandi fyrirtæki ásamt þessari skýrslu. Einstök fyrirtæki fengu aukið eftirlit til að fylgja eftir kröfum um úrbætur.

Heilbrigðiseftirlit hefur eftirlit með umhverfismálum fiskvinnslufyrirtækja. Í eftirliti sumarið 2002 var áhersla lögð á að kanna ástand fráveitumála, úrgangsmála, almenna umgengni og ásýnd fyrirtækja, gámanotkun á lóð, merkingu og viðhald kælikerfa og önnur tilfallandi umhverfismál. Eftirlit með framleiðslu fiskafurða er á ábyrgð Fiskistofu.

Almennt:

Frárennsli frá fiskvinnslum hefur ítrekað valdið vandamálum í hreinsi- og dælustöðum fráveitukerfa sveitarfélaganna. Í hreinsistöð Hafnarfjarðar hefur fiskúrgangur ítrekað stíflað dælur og/eða hreinsivirki. Slíkt veldur miklum vandkvæðum í rekstri stöðvarinnar. Skólp frá norðurhluta Hafnarfjarðar fer enn óhreinsað í sjóinn við Herjólfsgötu en 5 fiskvinnslufyrirtæki eru tengd inn á þá lögn. Í Kópavogi hefur fita frá fiskvinnslu valdið vandamálum í dælustöð. Í skýrslunni er vikið að viðbrögðum heilbrigðiseftirlits vegna slíkra vandamála. Í september 2002 var forsvarsmönnum fiskvinnslufyrirtækja boðið af bæjarverkfræðingi Hafnarfjarðar og Heilbrgðiseftirliti Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis að koma og sjá Hreinsistöð Hafnarfjarðar við Óseyrarbraut í Hafnarfirði til að kynnast hvernig hún virkar og vandamálum sem þar geta orðið. Fulltrúar frá ellefu fyrirtækjum þáðu boðið.

Ólykt frá einni tegund fiskvinnslu, svonefndri heitloftsþurrkun fiskafurða eða hausaþurrkun í þurrkklefum, getur valdið umtalsverðu ónæði. Ekkert fyrirtæki hefur starfsleyfi til heitloftsþurrkunar á svæðinu. Tvö fyrirtæki, sem hafa að hluta verið með slíka vinnslu hafa hætt henni, en áforma að koma upp lofthreinsibúnaði til að geta haldið áfram slíkri vinnslu. Starfsleyfi fyrir slíkan rekstur verður ekki veitt nema fyrirtækið geti sýnt fram á að geta starfað án þess að valda óásættanlegri loftmengun utan sinnar lóðar. Í skýrslunni er fjallað um sérstaka vöktun sem greinin fékk sumarið 2002 en Katrín Sif Stefánsdóttir, eftirlitsmaður, annaðist að mestu þann þátt.

Starfsleyfismál:

Í 5. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 með síðari breytingum er kveðið á um að óheimilt sé að starfrækja mengandi starfsemi án starfsleyfis. Í fylgiskjali II við reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur valdið mengun og sem byggir á ofangreindum lögum er tiltekið hvaða starfsgreinar þurfa starfsleyfi heilbrigðisnefndar áður en þær hefja rekstur. Fiskvinnslur er þar að finna í gr. 5.5.

Flestar fiskvinnslur eru með starfsleyfi fyrir almenna fiskvinnslu, nokkur fyrirtæki hafa þó ekki lagt fram staðfestingu byggingafulltrúa um samþykkta notkun húsnæðis eins og reglugerð kveður á um. Forsvarsmönnum þeirra er bent á í eftirlitsskýrslu að leysa þau mál. Tvö fyrirtæki hafa ekki sinnt þeirri skyldu að sækja um starfsleyfi og hefur þeim verið veittur lokafrestur til þess.

Starfsreglur:

Í reglugerð nr. 785/1999 er kveðið á um að í starfsleyfi skuli vera ákvæði um viðeigandi mengunarvarnir í samræmi við ákvæði annarrra mengunarvarnareglugerða. Eftirtaldar reglur gilda fyrir almennar fiskvinnslur á svæðinu;

Almenn skilyrði vegna mengunarvarna, sbr. auglýsingu nr. 582/2000.

Starfsreglur fyrir fiskvinnslu, dags. 8.3.1999.

Viðmiðunarreglur fyrir kæli- og varmadælukerfi, dags. 3.1996.

Fiskvinnslur með sérhæfða vinnslu sem geta valdið annarri mengun eða ónæði en ofanskráðar reglur taka á fá sértækar reglur samþykktar af heilbrigðisnefnd og sem sniðnar eru að hverju fyrirtæki fyrir sig.

Flokkun fyrirtækis:

Í framhaldi af eftirliti var flokkun fyrirtækja einfölduð. Eftirfarandi flokkun var tekin upp;

Flokkun Fjöldi fyrirtækja

a) Harðfiskverkun 2

b) Fiskverkun – saltfiskverkun 5

c) Fiskverkun á ferskum fiski 19

d) Heitloftsþurrkun fiskafurða 0

e) Án leyfis 2

Til upplýsingar er vakin athygli á að kostnaður vegna samskipta við fyrirtæki, sem ekki eru með gilt starfsleyfi né hafa sinnt ábendingum um að leggja inn umsókn um starfsleyfi verður framvegis innheimtur sérstaklega eftir tímagjaldi.

Umgengni utanhúss:

Ásýnd flestra fiskvinnslufyrirtækja var metin ásættanleg, ýmist góð eða sæmileg. Þó var gerð sterk athugasemd við ástandið hjá fjórum fyrirtækjum bæði hvað varðar lóð og ytra útlit húss.

Mynd 2. Ásýnd fiskvinnslu-fyrirtækja, þá bæði hús og lóð taldist ásættanleg í 86% tilfella.

Gámar:

Geymslu- og frystigámar eru við allar fiskvinnslur nema tvær. Samkvæmt reglum sem gilda, þurfa húseigendur að afla gámum stöðuleyfis hjá byggingafulltrúa, a.m.k. ef gámnum er ætlað að vera lengur en fáeina daga. Ýmiss vandamál geta stafað frá tilvist gáma og berast oft kvartanir eða athugasemdir til yfirvalda vegna þeirra. Óheppileg staðsetning getur byrgt sýn, valdið slysahættu eða hamlað aðgengni að eða torveldað fólki að finna nærliggjandi fyrirtæki. Þá berast athugasemdir vegna þess að gámar teppa bílastæði sem aftur veldur auknu álagi á bílastæðum annarra fyrirtækja.

Kvartanir til heilbrigðiseftirlitsins snúa að dapurlegri ásýnd þeirra, hávaða og óþrifum sem getur stafað frá þeim og loks sú árátta að hlaða ofan á þá ýmsum lausamunum sem oft er til verulegra lýta og getur valdið fokhættu.

Mynd 3. Heilbrigðiseftirlitið gerir þá kröfu til fyrirtækja að ætli þau að hafa gáma á lóð sinni þá verði tryggt að þeir séu vel útlítandi, lausamunir séu ekki hafðir ofan á þeim og að hávaði valdi ekki óþarfa ónæði.

Að hlaða ofan á gáma er bannað og er tekið á þeim málum þar sem við á. Ef fiskvinnslufyrirtæki eru háð því að vera með frysti- og geymslugáma á lóð er mjög brýnt fyrir þau að ekki skapist úlfúð um tilvist þeirra. Yfirvöld geta meinað fyrirtækjum að nýta slíka ,,lausn á húsnæðisskorti’’. Það er því tryggast fyrir fyrirtækin að halda þeim vel útlítandi, hlaða ekki uppá þá og lágmarka hávaða frá þeim með því að fylgjast með kælikerfum, skerma þá af eða snúa þeim þannig að hávaði berist ekki beint frá þeim að nærliggjandi starfsemi eða íbúðabyggð. Kvartanir vegna hávaða frá gámum við fiskvinnslufyrirtæki hafa að mestu verið bundin við svæðið næst Hvaleyrarholti í Hafnarfirði og staðbundið í vesturhluta Kópavogs.

Úrgangur:

Flokka má úrgang frá fyrirtækjunum í þrennt. Það sem er fangað í fráveitukerfinu og er fjallað um annars staðar, lífrænan úrgang er fellur til í vinnsluferlinu og loks annan úrgang.

Fyrirtæki hafa nokkuð marga möguleika til að afsetja lífrænan úrgang úr vinnslunni (þ.m.t. úrgang úr ristarbrunnum eða slógbrunnum sem tæmdir eru daglega). Fyrirtæki í hausaþurrkun (heitloftsþurrkun sjávarafurða), fóðurstöðvar fyrir ref og minnk, mjölbræðslur auk tveggja fyrirtækja sem eru í sérhæfðri vinnslu á afskurði og beinum á svæðinu sækja úrganginn beint til fyrirtækja. Vandamál vegna lífræns úrgangs er nú minna áberandi en áður. Fyrir nokkrum misserum var algengt vandamál að fiskúrgangur væri skilinn eftir fyrir utan fiskvinnslurnar, úrgangur hafður þar óbyrgður og einnig að úrgangur var fluttur á opnum farartækjum. Ástandið hefur batnað en þó voru óvarin kör með úrgangi við 6 fyrirtæki af 28 þegar eftirlit fór fram. Starfsmenn gáfu ýmsar óásættanlegar skýringar s.s. að slógbíllinn væri að koma. Geymsla á úrgangi utandyra er bannaður, hvað þá ef hann er hafður í opnum körum. Vegna þess að betur er hirt um úrgang við fyrirtækin ber minna á sílamáv og öðrum vargfugli í ætisleit í kringum fiskvinnslur en oft áður. Því er þó ekki að leyna að vargfugl kemst víðar í æti en í fiskvinnslum eins og t.d. þar sem skólp er leitt óhreinsað til sjávar.

Mynd 4. Það er óásættanlegt þegar úrgangur er skilinn eftir utandyra. Hvað þá þegar kör með úrgangi standa opin eða þegar vatn er látið leka frá slóg- eða úrgangskörum út á plön.

Umhirða um sorp gaf sjaldnast ástæðu til athugasemda. Í tveimur tilvikum var þó umhirðu verulega áfátt. Í öðru tilvikinu tengdist það að hluta til öðrum aðila í sama húsi. Fyrirtæki þurfa annað hvort að semja við gámafyrirtæki um sorphirðu eða fara með það sjálf á gámastöðvar og þá gegn gjaldi.

Lyftarar:

Öll fiskvinnslufyrirtækin voru með rafmagnslyftara en auk þess voru sum með dísellyftara á lóð (það er óheimilt samkvæmt reglum Fiskistofu að nota dísellyftara innandyra í fiskvinnslu). Aðstaða fyrir rafmagnslyftara var skoðuð og skráð. Hún er mjög breytileg að gæðum enda húsnæði misstórt eða hentugt. Ekki stóð til að gera nema almennar athugasemdir varðandi þennan þátt í eftirliti en var þó gert þar sem aðstaðan var einstaklega döpur. Þess er þó getið í eftirlitsskýrslu ef ekki var neyðarsturta í hleðslurými.

Vöktun með starfsemi heitloftsþurrkunar:

Kvartanir undan ódaun frá heitloftsþurrkunum í Hafnarfirði berast heilbrigðiseftirliti frá íbúum í nágrenninu og starfsmönnum nærliggjandi fyrirtækja. Í byrjun s.l. maímánaðar og fram í júnímánuð var mjög mikið um kvartanir enda staðfestist í eftirliti að tíðum lagði verulega ólykt frá slíkri starfsemi inn í nærliggjandi íbúðahverfi.

Ólyktin kom frá fyrirtækjunum Svalþúfu og Þurrkuðum fiskafurðum. Eftir viðræður við forsvarsmenn þeirra lýstu þeir því yfir snemma í júní að þurrkun í klefum væri hætt. Eftir það dróg nokkuð úr kvörtunum en þó gaus upp miklum ódaun yfir hverfið annað slagið. Í fyrstu var álitið að uppsprettan væri hjá fyrrnefndum fyrirtækjum en síðan kom í ljós að hún var hjá þriðja fyrirtækinu, Portfiski. Þegar það uppgötvaðist var fyrirmælum komið til forsvarsmanns að stöðva þegar framleiðsluna.

Umræddur þáttur í starfsemi fyrirtækjanna er án starfsleyfis og því óheimill. Forsvarsmenn fyrirtækjanna hafa verið upplýstir um að ekki verði unað við að þeir valdi íbúum slíku ónæði. Annað hvort leysi þeir lyktarvandamál tengdri starfseminni hið bráðasta eða hætti þessum þætti starfseminnar. Upplýst hefur verið að fyrirtækið Svalþúfa sé að koma fyrir búnaði sem sagður á að koma í veg fyrir ólykt og að sögn munu Þurrkaðar fiskafurðir einnig ljúka uppsetningu búnaðar í október 2002. Leyfi fyrir starfseminni verður skilyrt því að ásættanlegur árangur náist.

Starfsmaður eftirlitsins Katrín Sif Stefánsdóttir vaktaði starfsemi fyrirtækjanna frá miðjum maí og fram í ágúst með því að fara margsinnis í viku hverri yfir svæðið. Þó hún hafi gert það í tengslum við önnur störf á vegum eftirlitsins er ljóst að kostnaður vegna vöktunar var umtalsverður.

Hreinsibúnaður á fráveitu:

Fiskúrgangur og í sumum tilfellum fita frá fiskvinnslum veldur vandamálum í hreinsistöðvum og í móttaka fráveituvatns þar sem svo háttar til. Ef hreinsun fráveituvatns á upphafsstað er áfátt fá meindýr þrifist í holræsakerfum. Ef hreinsun við útrásir er líka áfátt komast rottur og vargfugl í æti í fjörunni. Þá veldur afskurður frá fiskvinnslum og þá sérstaklega roð og hryggir miklum vandamálum í hreinsistöðvum. Dælur skemmast, ristbúnaður stíflast og gerir stöðvarnar óvirkar auk þess sem rekstrarkostnaður þeirra vex verulega.

Um árabil hefur verið lögð áherslu á að fyrirtækin hreinsi sitt fráveituvatn. Öll þurfa a.m.k. grófhreinsun og flest hver ættu líka að vera með fitugildru. Tveir þriðju fyrirtækjanna eru með slógbrunna sem auðvelt er að hreinsa daglega eða eftir þörfum. Hluti hinna eru einnig með búnað sem dregur úr líkum á að slóg fari út í fráveitukerfið.

Mynd 5. U.þ.b. tvö fyrirtæki af hverjum þremur eru með búnað eru telst ásættanlegur ef um hann er hirt á réttan hátt.

Í áðurnefndri kynnisferð í hreinsistöðina í Hafnarfirði sást greinilega hvað mikið af fiskúrgangi berst í stöðina þrátt fyrir þann búnað sem er í hluta fyrirtækjanna. Fyrirtækjum sem ekki eru búin að leysa sín mál er gert í eftirlitsskýrslum að koma með áætlun um úrbætur. Það er ljóst að ef fiskúrgangur heldur áfram að trufla virkni hreinsistöðva verður kröfum um úrbætur fylgt eftir með meiri þunga og auknu eftirliti með fiskvinnslunni.

Kælikerfi:

Í ljós kom að 27 af 28 fyrirtækjum voru með kælikerfi. Af þeim voru fjögur með ammoníakskerfi. Auk kælikerfa í húsum er búið að staðsetja kæli- og/eða frystigáma við nánast öll fyrirtækin eða 26 af 28.

Það eru 23 fyrirtæki sem eru með kælimiðla í sínum húsum sem almennt eru nefnd ,,freonefni’’. Um er að ræða flokk efna sem hafa mikil gróðurhúsaáhrif, ef þau sleppa út, og flest (og öll eldri efnin) hafa veruleg ósoneyðandi áhrif. Eyðing ósonlagsins er talin ein alvarlegasta umhverfisváin sem steðjar að umhverfi okkar. Því hafa stjórnvöld skrifað undir alþjóðasamninga sem leggja ýmsar kvaðir á notendur slíkra efna auk þess sem innflutningur einstakra efna er bannaður. Fiskvinnslan er einn stærsti notandi slíkra kælimiðla í landi. Kröfur sem gerðar eru til notenda kælikerfa eru tæknilegs eðlis og eru breytilegar eftir magni og gerð þess kælimiðils sem er til staðar. Heilbrigðiseftirlitið tók saman 1996 helstu grunnatriði sem öll fyrirtæki, sem eru með slíka kælimiðla, þurfa að uppfylla. Þar kemur m.a. fram að öll kerfi eiga að vera merkt eftirfarandi upplýsingum;

I. Tegund kælimiðils

II. Magn kælimiðils

III. Þjónustuaðili – nafn, aðsetur og sími

IV. Dagsetning merkingar.

Merkingar eru misgóðar. Í sumum tilvikum óaðfinnanlegar, oftast vantaði eitthvað á a.m.k. hluta tækja og í sumum tilfellum voru merkingar engar eða ill læsilegar.

Þá er samkvæmt gildandi reglugerðum skylt að halda dagbók eða skýrslu um rekstur miðlungsstórra og stórra kerfa og árlegt reglubundið viðhald. Kælikerfi í fiskvinnslunum eru í öllum tilvikum fyrir ofan tilskilin stærðarmörk. Það er mat heilbrigðiseftirlits að of víða sé umgengni um kælikerfi áfátt. Merkingum er víða ekki viðhaldið og fyrirbyggjandi viðhald ekki sinnt sem skyldi. Þá var kröfum um skipulagðar skráningar aðeins sinnt í fjórðungi fyrirtækja. Það er mun lakari útkoma en hjá öðrum atvinnugreinum í matvælavinnslu eða verslun.

Mynd 6. Kostnaður við að halda skráningu fyrir viðhald kælikerfa er hverfandi. Samt er kröfum ekki sinnt.

Lokaorð:

Þegar niðurstöður eftirlits með fiskvinnslum í Hafnarfirði og Kópavogi í ár eru bornar saman við niðurstöður frá haustinu 1999 kemur í ljós að nokkrar breytingar hafa orðið. Fyrirtækjum hefur fækkað nokkuð en önnur hafa styrkst. Á flestum sviðum hefur ástandið hjá fyrirtækjum farið batnandi. Ásýnd lóða hefur almennt batnað, mun minna er um að úrgangur eða hráefni sé utandyra í óbyrgðum körum, merkingar og dagbókarfærslum varðandi kælikerfi fara batnandi, vitund varðandi fráveitumál hefur aukist til muna og þannig mæti áfram telja. Það gengur hins vegar alltof hægt hjá hluta fyrirtækja að ljúka nauðsynlegu úrbótum.

Þau atriði sem brýnast er að fá lausn á eru ólyktarmál við eina tegund vinnslu, að fyrirtæki sem ekki hafa þegar lokið úrbótum á frárennslismálum leggi fram til samþykktar framkvæmdaráætlun og að fyrirtækin taki á kælimiðlamálum í tengslum við sinn rekstur. Þá hefur komið í ljós að sum fyrirtæki eru ekki með starfsleyfismál sín í lagi þrátt fyrir ótvíræða lagaskyldu. Ræðst það í flestum tilvikum af því að þau hafa ekki lagt fram staðfestingu byggingafulltrúa um að notkun húsnæðis samræmist samþykktri notkun fasteignar. Í flestum tilvikum er þar aðeins um minniháttar mál að ræða sem fyrirtækin verða að leysa.

Páll Stefánsson,

heilbrigðisfulltrúi.

Sigrún I. Jóhannsdóttir,

eftirlitsmaður.